رازهای داغترین همسایه خورشید: عطارد، سیارهای که شبها یخ میزند!
سیاره عطارد (تیر) به عنوان کوچکترین و نزدیکترین سیاره به خورشید در منظومه شمسی، یکی از عجیبترین و کمتر شناختهشدهترین جهانها است. فاصله آن تا خورشید تنها ۵۸ میلیون کیلومتر است (حدود یکسوم فاصله زمین تا خورشید) و دمای سطح آن در روز به ۴۳۰ درجه سانتیگراد میرسد، اما شبها تا منفی ۱۸۰ درجه سانتیگراد سقوط میکند. این سیاره سالانه با کاوشگر «بپی کلمبو» (BepiColombo) متعلق به آژانس فضایی اروپا و ژاپن، که در دسامبر ۲۰۲۵ وارد مدار عطارد شد، اطلاعات تازهای از ساختار هسته فلزی و یخهای موجود در دهانههای قطبی آن به دست آمده است.
اگر فکر میکنید به خورشید نزدیکترین سیاره حتماً در تمام طول سال سوزان است، سخت در اشتباهید. سیاره عطارد (Mercury) به دلیل نداشتن جو قابل توجه برای نگهداری گرما، شدیدترین نوسانات دمایی را در منظومه شمسی دارد. در سمت روز، دمای سطح به ۴۳۰ درجه سانتیگراد میرسد (به اندازهای که سرب را ذوب میکند)، اما سمت شب (که حدود ۵۸ روز زمینی طول میکشد چون یک روز عطارد معادل ۵۹ روز زمینی است) دما تا منفی ۱۸۰ درجه سانتیگراد سقوط میکند. عجیبتر اینکه دانشمندان با کمک رادارهای زمینی و کاوشگر «بپی کلمبو» لایههایی از یخ آب را در دهانههای عمیق قطب شمال و جنوب عطارد کشف کردهاند که هرگز نور مستقیم خورشید به آنها نمیتابد. این یخها احتمالاً توسط دنبالهدارها به عطارد رسیدهاند و با وجود گرمای طاقتفرسا در مناطق مجاور، همچنان پابرجا ماندهاند. عطارد همچنین هستهای فلزی و بسیار بزرگ دارد که حدود ۸۵ درصد از شعاع سیاره را تشکیل میدهد (در مقایسه با هسته زمین که ۵۵ درصد شعاع را میپوشاند). این هسته آهنی عظیم، میدان مغناطیسی ضعیفی (حدود ۱ درصد قدرت میدان مغناطیسی زمین) ایجاد میکند که باز هم برای سیارهای به این کوچکی شگفتانگیز است.
در طول تاریخ رصد فضایی، فقط دو کاوشگر از عطارد بازدید کردهاند: مارینر ۱۰ ناسا در دهه ۱۹۷۰ و مسنجر (MESSENGER) ناسا بین سالهای ۲۰۱۱ تا ۲۰۱۵. اما جدیدترین و پیشرفتهترین مأموریت، کاوشگر بپی کلمبو (BepiColombo) است که در دسامبر ۲۰۲۵ (آذر ۱۴۰۴) پس از ۷ سال سفر، وارد مدار عطارد شد. این کاوشگر که شامل دو مدارگرد (یکی اروپایی و یکی ژاپنی) است، در حال نقشهبرداری دقیق از سطح، مطالعه مغناطیسسپهر و جستجوی یخهای قطبی با وضوح ۱۰ برابر بهتر از مسنجر است. یافتههای اولیه بپی کلمبو (منتشر شده در آوریل ۲۰۲۶) نشان میدهد که دهانههای قطبی عطارد حدود ۱ تا ۳ میلیارد تن یخ آب دارند که اگر در سطح زمین ذوب شوند، میتوانند دریاچهای به مساحت ۱۰۰ کیلومتر مربع و عمق ۵ متر ایجاد کنند. عطارد با قطر ۴۸۸۰ کیلومتر (کمی بزرگتر از ماه زمین) و فاصله ۵۸ میلیون کیلومتری از خورشید، هر ۸۸ روز یک بار به دور خورشید میچرخد. به دلیل مدار بسیار بیضی شکل آن، در نزدیکترین نقطه به خورشید (حضیض خورشیدی) سرعت مداری عطارد بیشتر از سرعت چرخش آن به دور محور خودش میشود که پدیدهای عجیب به نام «طلوع خورشید دوباره» (جلو رفتن ظاهری خورشید در آسمان) ایجاد میکند. با وجود شرایط سخت، دانشمندان معتقدند عطارد کلیدی برای درک چگونگی تشکیل سیارات سنگی (از جمله زمین) و تکامل منظومه شمسی در اختیار ما میگذارد.